W dniach 13-14 marca w Wyszkowie odbyła się II Konferencja Historyczna „Świadkowie czasu. Koleje losu”. Zorganizowane w ramach Dni Wyszkowa wydarzenie zgromadziło historyków, regionalistów, pasjonatów dziejów kolei oraz mieszkańców zainteresowanych historią regionu.

Spotkanie stało się przestrzenią do rozmów o przeszłości, prezentacji badań oraz wymiany doświadczeń między naukowcami i miłośnikami lokalnej historii. Konferencja poświęcona była przede wszystkim historii kolei oraz jej wpływowi na rozwój Wyszkowa i okolic. Prelegenci poruszali zarówno tematy związane z działalnością kolejarzy w czasie II wojny światowej, jak i kwestie społeczne oraz gospodarcze związane z funkcjonowaniem linii kolejowych w regionie.

Uroczyste otwarcie konferencji

Pierwszy dzień konferencji rozpoczął się od oficjalnego powitania gości. Wprowadzenie do wydarzenia wygłosił ks. Janusz Grygier, który mówił o swojej pasji do modelarstwa kolejowego. Podkreślił, jak istotną rolę odgrywa pasja w życiu człowieka - pozwala rozwijać umiejętności, daje satysfakcję i motywuje do działania.

W pierwszym dniu wydarzenia w konferencji licznie uczestniczyli również uczniowie wyszkowskich szkół, dla których była to okazja do bezpośredniego kontaktu z historią regionu oraz poznania pracy badaczy i pasjonatów dziejów lokalnych.

Kolejarze w konspiracji

Jednym z pierwszych wystąpień była prelekcja dr Michała Depty zatytułowana „Na torach konspiracji - kolejarz w szeregach Armii Krajowej”. Prelegent przedstawił rolę kolejarzy w czasie II wojny światowej jako istotnego zaplecza dla podziemia, omawiając losy Zygmunta Majki  jego pracę na stacji w Wyszkowie, działalność konspiracyjną w strukturach ZWZ i AK, akcje sabotażowe oraz spektakularną operację uratowania por. Mariana Strzeleckiego.

Kamieniec - początki osadnictwa nad Bugiem

O średniowiecznych początkach osadnictwa w regionie opowiadał Oliwier Ciskowski, który zaprezentował referat dotyczący lokacji miejskiej Kamieńca - dawnego miasteczka funkcjonującego dziś pod nazwą Kamieńczyk.

Prelegent przybliżył słuchaczom historię powstania Kamieńca jako jednego z ważnych ośrodków osadniczych nad Bugiem. Omówił okoliczności nadania praw miejskich oraz znaczenie miejscowości w sieci handlowej i administracyjnej regionu w okresie średniowiecza. Wskazał także, że Kamieniec przez pewien czas odgrywał istotną rolę w lokalnej strukturze osadniczej, zanim znaczenie zaczęły zyskiwać inne ośrodki.

Wyszków i pociągi pancerne

Kolejnym interesującym punktem programu była inscenizowana opowieść zatytułowana „Wyszków a sprawa pociągów pancernych”. Wystąpienie Oskara Chmiela i Piotra Osolińskiego - uczniów CEZiU "Kopernik" w Wyszkowie - przybliżyło uczestnikom historię wykorzystania pociągów pancernych w działaniach wojennych oraz ich związek z regionem. Uczestnicy  prezentacji przedstawili znaczenie tych jednostek w walkach prowadzonych w okolicach Wyszkowa, wskazując na strategiczną rolę linii kolejowych w czasie konfliktów zbrojnych pierwszej połowy XX wieku.

Opowieści z lasów i szlaków

Kolejne wystąpienie - Jerzego Sitka - zatytułowane było „Ludzie, las i historia - opowieść o moich wędrówkach”. Prelegent podzielił się doświadczeniami z wieloletnich wypraw terenowych, podczas których dokumentował miejsca związane z historią regionu. W trakcie prezentacji przywołał liczne historie odnajdywanych w lasach śladów przeszłości - pozostałości dawnych osad, miejsc walk, architektury sakralnej. Jak podkreślił, każda taka wyprawa staje się okazją do odkrywania fragmentów lokalnej historii, które często nie zachowały się w dokumentach.

Tragiczne wydarzenia z przeszłości

Pierwszy dzień konferencji zamknęło wystąpienie Andrzeja Biernackiego pt. „Mord na Fideście”. Prelegent przedstawił dramatyczne wydarzenia z maja 1943 roku, które rozegrały się w okolicach Wyszkowa podczas II wojny światowej. Przywołał również wspomnienia swojego ojca - naocznego świadka tamtych wydarzeń, żołnierza Armia Krajowa o pseudonimie „Sęp”, działającego na ziemi wyszkowskiej. Prelegent przypomniał, że niemieccy żandarmi zatrzymali pociąg, tuż przed stacją w Rybienku z którego pojmano część pasażerów. Po przesłuchaniach zostali oni wywiezieni do lasu w Fideście i rozstrzelani. Wśród ofiar znalazł się m.in. żołnierz AK - Stanisław Wróbel ps. „Jaskółka”, który mimo tortur nie wydał swoich współpracowników.

[FOTORELACJANOWA]27022[/FOTORELACJANOWA]

Drugi dzień - historia regionu w szerokiej perspektywie

Sobota poświęcona była historii Wyszkowa i okolic. Oliwier Ciskowski przybliżył średniowieczne początki osadnictwa oraz proces lokacji miasta. Jak przypomniał, 26 marca 1501 roku król udzielił zgody na lokację Wyszkowa, na prośbę Wincentego, biskupa płockiego. W dokumencie królewskim ustanowiono doroczne forum dwa razy w roku, w święto św. Apolonii (9 lutego) oraz w święto św. Idziego (1 września) a także cotygodniowy targ w każdy wtorek. Prelegent zaznaczył, że 10 marca 1502 roku Wyszków otrzymał prawa miejskie, co stanowiło ważny etap w rozwoju osady i pozwoliło jej stopniowo rozwinąć się w znaczący ośrodek nad Bugiem. Analiza dokumentów lokacyjnych i materiałów archiwalnych pozwala lepiej zrozumieć początki miasta oraz czynniki, które sprzyjały jego rozwojowi na przestrzeni kolejnych stuleci.

Kolej w działaniach zbrojnych

W swoim kolejnym referacie dr Michał Depta zaprezentował temat „Między kosą a parowozem - znaczenie kolei w działaniach zbrojnych XIX wieku z perspektywy walk powstańczych w rejonie Puszczy Białej”. Prelegent zaprezentował, jak infrastruktura kolejowa wpływała na przebieg działań militarnych. Podkreślił, że linie kolejowe były nie tylko ważnym szlakiem transportowym, ale również strategicznym elementem planowania operacji wojskowych. W regionie Puszczy Białej kolej odgrywała szczególną rolę zarówno w czasie powstań, jak i podczas II wojny światowej.

Historia wyszkowskiej huty szkła

Interesujący referat przedstawił również burmistrz Piotr Płochocki, który opowiedział o losach pracowników miejscowej huty szkła w wystąpieniu „46 gniewnych ludzi - o narodzinach wyszkowskiej huty szkła”. Prelegent przybliżył historię powstania zakładu oraz trudne początki jego działalności. Wystąpienie pokazało, jak ważną rolę w rozwoju gospodarczym miasta odegrał przemysł szklarski oraz jak wielkie znaczenie mieli ludzie, którzy tworzyli tę gałąź lokalnej gospodarki.

Marianowo: historia niemieckiej osady na Pulwach

W programie konferencji znalazło się również wystąpienie Alicji Staszkiewicz zatytułowane „Marianowo, którego nie ma - czyli krótka historia osadnictwa niemieckiego na Pulwach”. Prelegentka przedstawiła początki osadnictwa w tej części regionu - osadę Marianowo założono w 1840 roku  oraz losy jej mieszkańców na przestrzeni kolejnych stuleci. W referacie zaprezentowała także mapę Alberta Breyera z 1938 roku, pokazującą układ miejscowości w regionie.

Przybliżone zostały dramatyczne wydarzenia z czasów I wojna światowa, w tym pożar domu modlitewnego w Marianowie w 1914 roku oraz styczeń 1915 r., kiedy to mężczyźni zostali deportowani na Syberię, a wkrótce potem kobiety i dzieci do miejscowości Wolsk nad Wołgą. Omówiła również okres międzywojenny, a także losy osady w czasie II wojna światowa - wtedy poniemieckie domy w Marianowie zostały zasiedlone przez Polaków. W swoim referacie prelegentka wspomniała także o rodzinie Guderian, zwracając uwagę na złożoność historii regionu, w którym przez lata współistniały różne społeczności i kultury, oraz podkreśliła znaczenie dokumentowania lokalnej historii i zachowania pamięci o dawnych osadach.

Most kolejowy w Wyszkowie

Kolejny referat wygłosił Piotr Kosiński, który przedstawił historię mostu kolejowego w Wyszkowie. Prelegent omówił dzieje obiektu od jego powstania aż po wydarzenia XX wieku. Jak przypomniał, w lipcu 1915 roku most został zniszczony w wyniku niekontrolowanej eksplozji ładunków podłożonych przez wycofujące się wojska rosyjskie z Królestwa Polskiego, a we wrześniu 1939 roku wysadziły go wycofujące się oddziały polskie podczas kampanii wrześniowej. Prelegent zwrócił uwagę na znaczenie mostu jako kluczowego elementu lokalnej infrastruktury transportowej, który przez lata łączył region nad Bugiem i odgrywał istotną rolę w rozwoju miasta.

Mazowiecki Trakt Królewski

Konferencję zamknęła prelekcja Pawła Kraszewskiego, poświęcona Mazowieckiemu Traktowi Królewskiemu. Wystąpienie przybliżyło historię jednej z najważniejszych dróg regionu, która przez stulecia łączyła kluczowe ośrodki administracyjne i handlowe Mazowsza. Prelegent podkreślił znaczenie historycznych dróg na terenie ziemi wyszkowskiej, które nie tylko ułatwiały komunikację i handel, lecz także odgrywały istotną rolę w obronności i integracji lokalnych społeczności.

Historia, która łączy pokolenia

Oprócz części wykładowej uczestnicy konferencji mogli skorzystać z licznych atrakcji towarzyszących wydarzeniu. Dużym zainteresowaniem cieszyła się prezentacja dioram kolejowych pochodzących z prywatnych zbiorów ks. Janusza Grygiera, przedstawiających scenki z historii kolejnictwa.

Na miejscu można było także obejrzeć makiety stacji kolejowych, przygotowane przez pasjonatów modelarstwa. Zwiedzający mieli możliwość zapoznania się z ofertą stoisk z literaturą historyczną, prezentujących publikacje poświęcone dziejom regionu. Dla uczestników przygotowano także elementy edukacyjne i konkursowe. Odbył się konkurs pisania piórem gęsim, który przybliżał dawną sztukę kaligrafii, a także quizy historyczne sprawdzające wiedzę o historii Wyszkowa i okolic.

W wydarzeniu uczestniczyli również goście specjalni, wśród których znaleźli się przedstawiciele muzealnictwa kolejowego oraz przedstawiciele PKP Polskich Linii Kolejowych.